چكيده
با تصويب قانون تجارت الكترونيكي، عناوين و قواعد جديدي به مقررات جزايي كشور افزوده شد؛ قواعدي كه با تحولات زندگي نوين، سازگار است و ضمانت اجرايي متناسب آن را در پاره‌اي موارد به همراه دارد، مضافا پذيرفته شده است كه قواعد IT در ايران با توجه به توسعه مقررات جزايي خاص IT در نظام‌هاي خارجي و مقررات بين‌المللي و ضرورت همكاري بين‌المللي قضائي، در بستر مبادلات الكترونيكي بايد مهياي تصويب قوانين ديگر و هماهنگي با رشد خاص فناوري اطلاعات باشد.

كليد واژه‌ها
جرايم كامپيوتري، جرايم اينترنتي، جرايم عليه حقوق مصرف‌كنندگان، رقابت تجاري نامشروع، كلاهبرداري كامپيوتري، جعل كامپيوتري، جرايم عليه حريم خصوصي، جرايم عليه مالكيت معنوي.

مقدمه
سياست جنايي كشورها، امروزه بر اساس كاهش عناوين مجرمانه و جرم‌زدايي، تجديدبنا مي‌شود. دولت‌ها اگر چه در بسياري موارد در تحقق چنين سياستي موفق بوده و مجازات‌هايي را از مقررات كيفري، حذف و آزادي هرچه بيشتر انسان‌ها را تضمين كرده‌اند؛ ليكن در پاره‌اي موارد، دگرگوني شيوه‌هاي زندگي و به‌كارگيري ابزار و امكانات نوظهور در امور فردي و اجتماعي، باعث شده، از اين مهم عدول شود و قانونگذاران در جهت حفظ امنيت اجتماعي و حقوق فردي و همچنين قانوني شدن الزامات، ناچار به وضع مقررات جزايي جديد شوند؛ مقرراتي كه بعضا حجم وسيعي از جرايم را در كنار مقررات پيشين در بر مي‌گيرد و با بروز ابعاد پنهان موضوع، توسعه و گسترش نيز مي‌يابد. تصويب قانون تجارت الكترونيكي به تاريخ 17/10/1382 را از جمله قواعد اخير بايد محسوب كرد. قانون مزبور، ناظر بر مجموعه اصول و قواعدي است كه براي تجارت و مبادله آسان و ايمن اطلاعات در واسط‌هاي جديد با استفاده از سيستم‌هاي ارتباطي به كار مي‌رود. قانون تجارت الكترونيكي با معرفي وسايل ارتباط از راه دور

(Means of Distance Communication) به توضيح عقد از راه دور (Distance Contract) و نحوه تحقق آن و ارزش اثباتي انواع داده پيام (Data Message) و قواعد حمايتي خاص مبادلات الكترونيكي، نوري يا فناوري‌هاي جديد مي‌پردازد. باب چهارم اين قانون به جرايم و مجازات‌ها اختصاص يافته و ظاهرا دربرگيرنده يازده ماده است (ماده 67 الي ماده 77). با تقسيم جرايم مذكور در اين قانون به چهار دسته عناوين مجرمانه، آن را كه به نوعي 22 موضوع است مورد بحث قرار خواهيم داد. توضيحي نيز درخصوص ديگر جرايم مرتبط با بستر مبادلات الكترونيكي لازم است كه با استفاده از ماده 77 همين قانون، مورد اشاره قرار خواهد گرفت.

بخش اول: جرايم قانوني مرتبط با مبادلات الكترونيكي
قانون تجارت الكترونيكي، عناويني را به جرايم مرتبط با بستر مبادلات الكترونيكي اختصاص داده است كه عبارتند از: كلاهبرداري كامپيوتري، جعل كامپيوتري، نقض حقوق انحصاري در بستر مبادلات الكترونيك (شامل نقض حقوق مصرف‌كننده و قواعد تبليغ، نقض حمايت از داده پيام‌هاي شخصي و حمايت از داده) و در آخر، نقض حفاظت از داده پيام در بستر مبادلات الكترونيكي مي‌باشد (شامل نقض حقوق مؤلف، نقض اسرار تجاري و نقض علايم تجاري).
قانونگذار درواقع در باب چهارم، چهار عنوان كلي را برگزيده است كه طي ده ماده به هشت عنوان تقسيم شده است. براي تدقيق بيشتر در مقررات جزايي مذكور، عناوين آنها را مي‌توان به گونه‌اي ديگر به چهار دسته طبقه‌بندي كرد كه برخي ارتباطي با تجارت نيز ندارند. چهار عنوان كه خود دربرگيرنده 22 عنوان مجرمانه هستند عبارتند از: جرايم مرتبط با تجارت الكترونيك، جرايم عليه مالكيت معنوي، جرايم عليه حريم خصوصي، جرايم عليه اموال و آسايش عمومي.

مبحث اول: جرايم مرتبط با تجارت الكترونيكي
جرايم مرتبط با تجارت در قانون تجارت الكترونيكي به دو دسته تجزيه مي‌شود: دسته اول، جرايم ناشي از نقض حقوق مصرف‌كنندگان و دسته دوم، جرايم ناشي از نقض رقابت تجاري مشروع.

الف ـ جرايم ناشي از نقض حقوق مصرف‌كنندگان
قانونگذار با ذكر دوازده ماده، به طور ضمني دوازده عنوان براي جرايم عليه حقوق مصرف‌كنندگان در بستر مبادلات الكترونيكي مقرر كرده است كه مي‌توان هر يك را به اجزايي تقسيم كرد. براي مثال؛ ماده 35 اين قانون را مي‌توان به شش عنوان مجرمانه: «1ـ عدم ارائه در واسطي بادوام 2ـ عدم صراحت در اطلاعات اعلامي 3ـ عدم اعلام در زمان و مدت مناسب 4ـ عدم اعلام با وسايل مناسب ارتباطي 5ـ عدم رعايت حسن نيت در معاملات 6ـ عدم رعايت افراد ناتوان و كودك» تقسيم كرد. با وجود امكان تجزيه، عناوين دوازده‌گانه زير به صورتي تنظيم شده است كه حتي‌المقدور با مفاد مواد قانوني قابل تطبيق بوده و از استنباط و توسعه عناوين هم اجتناب شده باشد.

1ـ عدم ارائه اطلاعات مؤثر در تصميم‌گيري مصرف‌كنندگان
مطابق ماده 33 قانون تجارت الكترونيكي: «فروشندگان كالا و ارائه‌دهنگان خدمات بايستي اطلاعات مؤثر در تصميم‌گيري مصرف‌كنندگان جهت خريد يا قبول شرايط را از زمان مناسبي قبل از عقد در اختيار مصرف‌كنندگان قرار دهند. حداقل اطلاعات لازم، شامل موارد زير مي‌باشند:
الف ـ مشخصات فني و ويژگي‌هاي كاربردي كالا و خدمات.
ب ـ هويت تأمين‌كننده، نام تجاري كه تحت آن نام به فعاليت مشغول است و نشاني وي.
ج ـ نشاني پست الكترونيكي، شماره تلفن يا هر روشي كه مشتري در صورت نياز بايستي از آن طريق با فروشنده ارتباط برقرار كند.
د ـ كليه هزينه‌‌هايي كه براي خريد كالا بر عهده مشتري خواهد بود (از جمله قيمت كالا يا خدمات، ميزان ماليات، هزينه حمل و هزينه تماس).
ه ـ مدت‌زماني كه پيشنهاد ارائه‌شده معتبر مي‌باشد.
و ـ شرايط و فرايند عقد از جمله ترتيب و نحوه پرداخت، تحويل و اجرا، فسخ، ارجاع، خدمات پس از فروش.
ماده 69 قانون تجارت الكترونيكي، براي متخلفان از ماده 33 فوق‌الاشعار، جريمه نقدي از ده ميليون ريال تا پنجاه ميليون ريال تعيين كرده است».

2ـ عدم تأييد اطلاعات مقدماتي و عدم ارسال اطلاعات ضروري
طبق ماده 34 قانون تجارت الكترونيكي: «تأمين‌كننده بايد به طور جداگانه، ضمن تأييد اطلاعات مقدماتي، اطلاعات زير را ارسال نمايد:
الف ـ آدرس محل تجاري يا كاري تأمين‌كننده براي شكايت احتمالي
ب ـ اطلاعات راجع به ضمانت و پشتيباني پس از فروش
ج ـ شرايط و فراگرد فسخ معامله به موجب مواد 37 و 38 اين قانون
د ـ شرايط فسخ در قراردادهاي انجام خدمات».
در اين خصوص نيز قانونگذار ضمن ماده 69 قانون تجارت الكترونيكي، مجازاتي مشابه ماده قبل (جريمه نقدي از ده ميليون ريال تا پنجاه ميليون ريال) براي متخلفان مقرر كرده است.

3ـ عدم ارائه در واسط بادوام و صريح، در نظر نگرفتن زمان و وسايل مناسب ارتباطي و عدم رعايت حسن نيت در معاملات و رعايت افراد ناتوان و كودكان
ماده 35 قانون تجارت الكترونيكي در اين‌باره مي‌گويد: «اطلاعات اعلامي و تأييديه اطلاعات اعلامي به مصرف‌كننده، بايد در واسطي بادوام، روشن و صريح بوده و در زمان مناسب و با وسايل مناسب ارتباطي در مدت معين و بر اساس لزوم حسن نيت در معاملات و از جمله ضرورت رعايت افراد ناتوان و كودكان ارائه شود».
قانونگذار در ماده 69 قانون تجارت الكترونيكي، مجازاتي مشابه مواد قبل (جريمه نقدي از ده ميليون ريال تا پنجاه ميليون ريال) براي متخلفان از اين ماده مقرر كرده است.

4ـ عدم اعلام هويت و قصد تماس با مصرف‌كننده در صورت استفاده از ارتباط صوتي
ماده 36 راجع به ارتباط صوتي از طريق وسايل ارتباط از راه دور در جهت حمايت از مصرف‌كننده آورده است: «در صورت استفاده از ارتباط صوتي، هويت تأمين‌كننده و قصد وي از ايجاد تماس با مصرف‌كننده بايد به طور روشن و صريح در شروع هر مكالمه بيان شود». عدم رعايت مراتب فوق توسط تأمين‌كنند، مجازات ده ميليون ريال تا پنجاه ميليون ريال را در پي خواهد داشت.

5ـ در نظر نگرفتن مهلت حق انصراف براي مصرف‌كننده (نقض خيار فسخ معاملات الكترونيكي)
در ماده 37 قانون تجارت الكترونيكي،‌ خيار فسخي پيش‌بيني‌شده كه در صورت عدم رعايت و تخلف از آن از سوي تأمين‌كننده، وفق تبصره ماده 69 همين قانون، به مجازات پنجاه ميليون ريال محكوم خواهد شد. مطابق ماده مزبور: «در هر معامله از راه دور، مصرف‌كننده بايد حداقل هفت روز كاري، وقت براي انصراف (حق انصراف) از قبول خود بدون تحمل جريمه و يا ارائه دليل داشته باشد. تنها هزينه تحميلي بر مصرف‌كننده، هزينه بازپس فرستادن كالا خواهد بود».

6ـ عدم استرداد وجوه دريافتي يا آگاهي تأمين‌كننده از عدم امكان ايفاي تعهد خود در حين معامله
چنانچه تأمين‌كننده در صورت عدم امكان انجام تعهد، مبلغ دريافتي را فورا به مصرف‌كننده پرداخت نكند يا با سوءنيت و با علم بر اين‌كه امكان انجام تعهد قراردادي را از ابتدا نداشته، معامله‌اي كند، جرم محسوب مي‌شود و طبق ماده 70 قانون تجارت الكترونيكي، در فرض اول به مجازات بيست ميليون تا يكصد ميليون ريال و در فرض دوم به حداكثر مجازات مزبور محكوم خواهد شد.
ماده 39 قانون تجارت الكترونيكي مي‌گويد: «در صورتي كه تأمين‌كننده در حين معامله به دليل عدم موجودي كالا و يا عدم امكان اجراي خدمات، نتواند تعهدات خود را انجام دهد، بايد مبلغ دريافتي را فورا به مخاطب برگرداند، مگر در بيع كلي و تعهداتي كه براي هميشه وفاي به تعهد غيرممكن نباشد و مخاطب آماده صبر كردن تا امكان تحويل كالا يا ايفاي تعهد باشد. در صورتي كه معلوم شود، تأمين‌كننده از ابتدا عدم امكان ايفاي تعهد خود را مي‌دانسته، علاوه بر لزوم استرداد مبلغ دريافتي، به حداكثر مجازات مقرر در اين قانون نيز محكوم خواهد شد».

به گزارش فاوانيوز، درسال  1999 چه كسي مي‌توانست پيش بيني كند كه يك كد مخرب خواهد توانست تمام شبكه اينترنت را در تسخير خود درآورد و عنوان آن صفحات نخست روزنامه‌هاي پرتيراژ را به خود اختصاص دهد؟
اما Loveletter درست يك سال بعد اين كار را به راحتي انجام داد و يا در سال 2002، كدام يك از كاربران حرفه‌اي يا معمولي اينترنت گمان مي‌كرد كه يك كرم رايانه‌اي بتواند فقط در عرض كمتر از يك دقيقه، عملكرد صدها سرور شبكه را مختل كرده، خسارات هنگفتي را به شركت‌ها و سازمان‌هاي مختلف وارد آورد اما SQLSammer در ژانويه 2003 اين را در عمل به اثبات رساند.
مي‌توان در سال 2007 نيز وقوع فاجعه‌هاي امنيتي را تصور كرد: تلاش براي درهم شكستن، نابودكردن و ايجاد يك اختلال جدي در عملكرد شبكه جهاني اينترنت كه كاري بسيار پيچيده و دشوار است و در عين حال روياي بسياري از هكرها و خرابكاران حرفه‌اي محسوب مي شود. 
بايد اذعان كرد كه اين رويا آنقدرها هم دور از انتظار نيست. استفاده از يك كرم رايانه‌اي قدرتمند براي نفوذ پنهاني در بسياري از رايانه‌هاي آسيب‌پذير و شروع حمله‌هاي بي‌امان در لحظه و شرايط مناسب، با استفاده از هر كدام از اين رايانه‌هاي آلوده كه خود به پايگاه‌هايي مخرب تبديل شده‌اند، مي تواند راهي براي نزديك شدن به اين روياي پليد باشد.
هرچند كه نابودي و ايجاد اختلال جدي در شبكه جهاني اينترنت آنقدرها هم آسان به نظر نمي‌رسد اما تلاش براي ايجاد يك حمله قدرتمند و حساب شده از نوع DoS عليه يكي از سرويس‌هاي حياتي و مهم اينترنت، مي‌تواند پيشرفتي براي هكرها و خرابكاران حرفه‌اي محسوب شود.
حمله همزمان يك كرم رايانه‌اي كه به طرز قابل ملاحظه‌اي در رايانه‌ها و سيستم‌ها منتشر شده است، به سرورهاي سازمان‌هاي مهم دولتي يك كشور نيز يكي از اين روش‌هاست و فقط كافي است كه هكرها و خرابكاران تعداد مناسبي از رايانه‌ها و سيستم‌ها را به عنوان پايگاهي براي شروع حملات خود پيدا كنند.
از جهتي ديگر اما مي‌توان گفت كه انجام اينگونه حملات وسيع و گسترده قابل انجام نخواهد بود.
اكنون هكرها، طراحان كدهاي مخرب و خرابكاران اينترنتي بيشتر براي منظورهاي شخصي و خصوصا براي "پول" به نفوذ، خرابكاري و ايجاد اختلال در سيستم‌ها و شبكه‌ها مي‌پردازند.
واقعا چرا بايد خود را به دردسر انداخته و براي كاري كه هيچ ارزش مالي در آن وجود ندارد، زحمت برنامه‌نويسي‌هاي پيچيده و طراحي‌هاي بسيار دقيق را متحمل شوند، درحالي‌كه با انجام كارهاي تخريبي بسيار ساده و سطحي، پول فراواني را در مدت زمان اندكي به دست مي‌آورند.
باتوجه به وضعيت فعلي و روند طولاني مدت آن مي‌توان نتيجه گرفت كه مشكلات و مسائل امنيتي كه دنياي IT در سال 2007 با آن دست به گريبان خواهد بود، همين مشكلات و مسائل كنوني بطور كلي سرقت اطلاعات محرمانه و شخصي به منظور كسب منافع مالي است.
تنها تفاوت موجود در اين است كه يقينا روش‌ها و تكنيك‌هاي مورد استفاده براي نفوذ يا تخريب و نيز حفاظت سيستم‌ها در برابر كدها و حمله‌هاي مخرب، پيشرفته‌تر و قدرتمندتر خواهند بود.
روش‌ها و تكنيك‌هاي برنامه‌نويسي و طراحي نرم افزارها از لحاظ امنيتي،‌ موثرتر خواهند بود و سيستم‌هاي خودكار رديابي حملات phishing كارآيي بيشتري خواهند داشت. حتي برخي از جست‌وجوگرهاي اينترنت از همين زمان به سيستم‌هاي تشخيص صفحات اينترنتي كاذب و مخرب مجهز شده‌اند.
باتوجه به روند موجود،‌ مي توان گفت كه در سال آينده، خرابكاران اينترنتي، تغييرات عمده‌اي را در تكنيك‌هاي مربوط به روانشناسي و مهندسي اجتماعي، كه نقش مهمي در نفوذ به سيستم‌ها و شبكه‌ها دارند، ايجاد خواهند كرد. نامه‌هاي الكترونيكي با موضوعاتي چون برنده شدن در لاتاري، درخواست كمك مالي به مناطق محروم و كودكان بي‌سرپرست و پيشنهاد شغل و غيره همگي موارد كهنه و نخ‌نمايي هستند كه قاعدتا خرابكاران اينترنتي چاره اي براي آن خواهند انديشيد و آن را به نحوي تغيير خواهند داد كه با فرهنگ، علايق و توجهات مختلف كاربران اينترنت در سال 2007 منطبق باشد.
اما به طور قطع سال آينده از لحاظ امنيتي، سالي سخت و دشوار براي شركت‌ها و سازمان‌هاي مهم خواهد بود. آنها بايد نهايت دقت و احتياط را درخصوص حفاظت از شبكه‌هاي خود در برابر تروژان‌ها و كدهاي مخرب "هدفدار" اعمال كنند.
متاسفانه اين نوع كدها داراي انتشار وسيع و گسترده نيستند و فقط براي انجام عملكردهاي خاص در شركت‌ها و يا سازمان‌هاي خاص، طراحي شده است. بنابراين احتمال رديابي آنها توسط برنامه‌هاي امنيتي سنتي و معمول، بسيار اندك است.
از اين گذشته، اطلاعاتي كه كدهاي هدفدار از شركت‌ها و سازمان‌هاي بزرگ سرقت مي‌كنند، ممكن است بسيار باارزش باشد و خسارات قابل‌توجهي را به اين شركت‌ها و سازمان‌ها وارد كند.
در سال 2007، نقاط آسيب‌پذير و حفره‌هاي امنيتي موجود در سيستم‌هاي عامل و نرم‌افزارهاي كاربردي همچنان به ايفاي نقش خود در آلودگي و تخريب سيستم‌ها خواهند پرداخت.
سال آينده سال ويندوز ويستا است كه برخلاف تمام ادعاهايي كه مسوولان مايكروسافت در زمينه امنيت آن مطرح كردند، بازهم داراي همان مشكلات هميشگي و نقص‌هاي امنيتي متنوع خواهد بود.
ويندوز NT كه در اوايل دهه 90 به بازار عرضه شد نيز مورد پشتيباني ادعاهاي فراوان مايكروسافت در زمينه امنيت قرار داشت اما بعدها بارها و بارها مورد بروز رساني امنيتي قرار گرفت.
خطاها،‌ نقايص و حفره‌هاي امنيتي به تدريج و به مرور زمان رديابي و كشف خواهند شد اما خطر واقعي در فاصله زماني بين كشف يك حفره امنيتي و انتشار اصلاحيه ترميمي براي آن وجود دارد كه سبب آسيب‌پذير شدن فوق‌العاده رايانه‌ها و سيستم‌ها در برابر نفوذها و حملات مخرب مي گردد.
رعايت احتياط فوق‌العاده در هنگام وقوع اين موارد بسيار حياتي و مهم است تا اينكه سيستم‌ها و شبكه‌ها توسط خرابكاران و هكرها مورد حمله واقع نگردند.
تعداد هرزنامه‌ها يا همان اسپم‌ها نيز در سال 2007 به طرز چشمگيري رشد خواهد داشت. موضوعات اين نامه‌هاي آزارنده نيز كه پي در پي صندوق‌هاي پستي را انباشته مي‌كنند، ديگر فقط به فروش قرص‌هاي معجزه كننده و يا دريافت وام‌هاي ارزان قيمت مربوط نخواهند بود بلكه آنها ساير فعاليت‌هاي پرسود اقتصادي را نيز پوشش خواهند داد. براي مثال در سال 2006 شاهد بوديم كه چگونه هرزنامه‌ها حتي براي افزايش قيمت سهام نيز موثر و كارآمد نشان دادند. مواردي از اين دست در سال آينده افزايش قابل توجهي خواهند داشت.
با سرعت گرفتن استفاده از تكنولوژي‌هاي نوين، كاربران اينترنت و رايانه در سال آينده شاهد حملات قدرتمندتر و موثرتري از طرف كدهاي مخرب حفاظت شده توسط rootkitها، ويروس‌هاي مخصوص تلفن‌هاي همراه، حملات نفوذي از طريق ارتباط هاي WiFi در رايانه‌هاي همراه و ... خواهند بود.
اما خوشبختانه براي تمامي حملاتي كه از طريق اين فناوري‌ها انجام مي‌گردد، راهكارهاي امنيتي و حفاظتي پيشرفته‌اي نيز ابداع شده است. براي مثال همانطور كه براي رديابي و از بين بردن ويروس‌هاي قدرتمند قديمي، نرم‌افزارهاي امنيتي مناسبي به كار مي‌رفت كه اكنون ديگر كارآيي موثري ندارند، براي نسل جديد ويروس‌ها و كدهاي مخرب در سال 2007، سيستم هاي حفاظت پيشگيرانه و جلوگيري از نفوذ، گزينه مناسبي محسوب مي‌شوند.
اين سيستم‌ها قادر هستند به صورت هوشمند، كدهاي مخرب و ويروس‌ها را از طريق تحليل رفتار احتماليشان (مخرب و يا امن) رديابي كرده و آنها را قبل از ورود به سيستم و شبكه خنثي كنند.
سال 2007 درحالي آغاز مي‌شود كه ويروس‌ها و كدهاي مخرب داراي روش‌ها و تكنيك‌هاي پيشرفته‌اي براي تخريب و نفوذ هستند.
خوشبختانه راهكارهاي حفاظتي لازم نيز براي حفاظت در برابر اين كدها ابداع شده است و تنها نكته اي كه كاربران رايانه بايد به آن توجه كنند، استفاده از سيستم‌ها و روش‌هاي حفاظتي متناسب با نوع كدهاي مخرب و ويروس‌ها است.
اگر بخواهيم با يك نرم‌افزار امنيتي مربوط به سال 2000 به مقابله با ويروس‌هاي پيشرفته سال 2007 برويم يقينا موفق نخواهيم بود و سيستم ما فقط در برابر كدهاي مخرب سال 2000 مصون خواهد ماند.
براي دوره اي كه در هر روز و يا هر ساعت آن، كدهاي مخرب جديدي خلق و منتشر مي‌شوند، برنامه امنيتي مورد استفاده ما نيز بايد به همان مقدار قدرتمند، سريع و موثر باشد.